Thanh Vân bình lão Chu đi chợ

NGỌC PHƯƠNG NAM . Tôi ngẫn người khi đọc bài của Thanh Vân bình “lão Chu đi chợ” và phải dụi mắt đọc lại thơ Chu Nhạc đi chợ Cốc pài”. Bài thơ rất hay! Lời bình tuyệt hay! Hóa ra có những bài thơ giản dị đến mức tưởng là bình thường, đôi khi lãng quên, nhưng khi có người bình chuẩn và đọc kỹ mới thấm. Ngẫm lại thấy thấm thía lời kết: “Thông điệp bài thơ thật hay được chuyển tải trong mười hai câu thơ lục bát giản dị về hình ảnh và câu chữ. Giản dị nhưng rất thanh cao, nho nhã. Rượu trong lòng, mật ủ trong ong, bạc đeo vòng cổ, những thứ muốn mua,thậm chí mua rất nhiều tiền cũng không ai bán. Mấy ai đã viết được như thế. Sau phiên chợ vùng cao đó, lão đã thay đổi. Chủ nhật nào lão cũng lai vợ đi chợ Mơ, một cái chợ nổi tiếng thành Thăng Long có đầy đủ mọi thứ trên trời dưới biển. Lão ngoan ngoãn đi theo vợ, nhận mớ rau, con cá … từ tay vợ, bỏ vào làn và xách một cách cẩn thận.” Chợt lặng người vì nhớ câu nói của Lê Quý Đôn “Kiến thức của mỗi người thì có hạn. Tài trí trong thiên hạ là vô cùng”. Và hiểu sâu thêm “Tam Bảo” của Lão Tử: Ta nắm lấy ba vật báu. Thứ nhất là nhân TỪ, thứ nhì là tiết KIÊM, thứ ba là BẤT TRANH, khiêm tốn. Cám ơn anh Chu Nhạc và anh Thanh Vân. Chúc những điều tốt lành và xuân mới.

Đi chợ Cốc pài
Thơ Nguyễn Chu Nhạc

Nào em đi chợ Cốc pài
Tìm mua một chút sương mai mang về…

Tìm rau, rau mãi trong khe
Tìm lá, lá vẫn ngủ mê trong rừng
Tìm trám, trám rụng đầu thung
Tìm hoa, hoa nở ở lưng chừng trời
Tìm ngũ sắc đã đồ xôi
Tìm vò rượu đã đầy vơi nỗi lòng
Tìm mật, mật ủ trong ong
Tìm bạc, bạc đã đeo vòng cổ ai,

Ngẩn ngơ váy áo Cốc pài
Mặt trời lên đỉnh sương mai chẳng còn…

“Trần Mai Vân đi chợ vùng cao”-  Ảnh Internet chỉ để minh họa

Lão Chu đi chợ

Thế là lão Chu đã đi chợ. Lão không đi chợ với vợ , làm người xách làn theo sau để tô điểm hạnh phúc gia đình. Lần này lão đi công tác, lão đi chợ vùng cao với người tình xưa:

Nào em đi chợ Cốc pài
Tìm mua một chút sương mai mang về…

Đọc kỹ thì lão đi một mình. Nào em là lão tưởng tượng ra thôi, hoặc cùng lắm là một cô gái đi đường nào đó. Lão đi mua một chút sương mai để mai về xuôi. Sương thì ở đâu chả có. Nhưng sương những vùng núi cao hạt rất to, rất trong và ai đã từng nếm sẽ thêm cảm giác mát lành . Mà lão đâu có nói về sương, lão qua hạt sương mai để nói về cốt cách trong sáng đẹp đẽ của con người vùng cao, nói về một mối tình đẫm sương mai lão đã đánh mất từ thời sinh viên.

Chợ vùng cao chỉ có cỏ cây, hoa lá, rượu, mật ong, vải thổ cẩm, vòng bac v.v… những thứ trao đổi giản đơn cho những cuộc đời đơn giản của đồng bào dân tộc. Lão tả chợ trong cái háo hức đi tìm hiểu cái lạ của con người miền xuôi lên miền ngược:

Tìm rau, rau mãi trong khe
Tìm lá, lá vẫn ngủ mê trong rừng
Tìm trám, trám rụng đầu thung
Tìm hoa, hoa nở ở lưng chừng trời
Tìm ngũ sắc đã đồ xôi
Tìm vò rượu đã đầy vơi nỗi lòng
Tìm mật, mật ủ trong ong
Tìm bạc, bạc đã đeo vòng cổ ai,

Ban đầu đọc những câu này tôi thấy chẳng có gì đặc sắc. Cứ tả như thế này thì kéo dài hàng trang được. Nhưng tôi đã nhầm. Người xưa từng nói, cái đẹp, cái hay đều nằm trong cái giản dị. Việc sắp xếp các thứ cần mua của lão đi từ rẻ đến đắt, đi từ vật chất đến tinh thần. Rau, lá, trám là vế thứ nhất. Hoa, rượu, ngũ sắc, mật, bạc là vế thứ hai . Nó rất đúng với tâm lý của người đi chợ. Mua cái rẻ trước, sau đó xem ước số tiền mang theo để mua những cái đắt hơn. Vật chất có trước , tinh thần có sau. Và những thứ cần mua liệt kê ra là những thứ đặc trưng của phiên chợ vùng cao. Có thể đảo các câu thơ với nhau, nhưng sẽ mất đi thứ tự mà tác giả đã chủ ý sắp đặt.

Chữ tìm cứ lặp đi lặp lại để lão mãi miết đi tìm. Tìm mua cái gì thì người khác đã mua mất rồi . Có lẽ do lão cò kè bớt một thêm hai. Hoặc tiền ít mà lão tham mua cả chợ. Những câu thơ ngao ngán nỗi lòng :
Tìm mật, mật ủ trong ong
Tìm bạc, bạc đã đeo vòng cổ ai,

Có lẽ lão đã gặp cô người yêu xưa đi chợ. Và lão bổng hiểu ra tất cả. Cái cốt cách, cái phẩm chất, cái đẹp trong giọt sương mai cần tìm không cần mua thì sáng sớm vẫn còn rất nhiều trên cành lá. Và khi chợ tàn, mệt mỏi vì chọn lựa, vì mặc cả, sực nhớ cái ban đầu định mua là giọt sương mai thì trời đã trưa và giọt sương đã tan mất. Đứng núi này trong núi nọ, tham bát bỏ mâm, đẽo cày giữa đường là vậy đó.

Thông điệp bài thơ thật hay được chuyển tải trong mười hai câu thơ lục bát giản dị về hình ảnh và câu chữ. Giản dị nhưng rất thanh cao, nho nhã. Rượu trong lòng, mật ủ trong ong , bạc đeo vòng cổ, những thứ muốn mua,thậm chí mua rất nhiều tiền cũng không ai bán. Mấy ai đã viết được như thế.

Sau phiên chợ vùng cao đó, lão đã thay đổi. Chủ nhật nào lão cũng lai vợ đi chợ Mơ, một cái chợ nổi tiếng thành Thăng Long có đầy đủ mọi thứ trên trời dưới biển. Lão ngoan ngoãn đi theo vợ, nhận mớ rau, con cá … từ tay vợ, bỏ vào làn và xách một cách cẩn thận.

Nguyễn Thanh Vân

Tình ca Tây Bắc – NSƯT Kiều Hưng – NSƯT Bích Liên – YouTube

Trở về trang chính
CÂY LƯƠNG THỰC; FOOD CROPS
Dạy và học ĐHNLHCM
Dạy và học BlogtiengViet
Gia đình nông nghiệp
NGỌC PHƯƠNG NAM, DẠY VÀ HỌC

Advertisements

Biển Ngọc bài viết hay về mẹ

Sinh nhật con trai, nghĩ nhiều về mẹ…

Sau ngày dì cả tôi mất, mẹ tôi một mình phụng dưỡng bà nội, thay dì hương khói bên ngoại, chăm dạy 5 đứa cháu và nuôi 11 anh em thơ dại chúng tôi. Ba tôi là con trai độc nhất của dòng họ, được bà nội cưng chiều nên mọi việc lớn bé trong nhà hầu như chỉ mình mẹ tôi cáng đáng.

Mỗi năm, không tính ngày rằm, một tay mẹ phải lo cúng giỗ từ đường hơn 3 chục lần. Mà lần nào, mẹ cũng chu đáo vẹn toàn để mời cả làng đến dự.
Ba làm ăn thất thoát, nợ hơn 2 chục tấn lúa. Mẹ tôi hàng ngày cần mẫn làm lụng để trả, không hé nửa lời than vãn.

Một người con gái xinh đẹp, chưa động tay động chân vào những việc nặng nhọc, nhưng sau ngày lấy chồng, sáng lặn lội ra đồng, đêm cặm cụi đúc gạch mà vẫn chu toàn cơm nước cho 4 thế hệ trong nhà không phải là chuyện ai cũng làm được.

Năm này qua năm khác, mẹ vẫn thường xuyên vượt hơn 20km đường rừng lấy mây đan gióng, đan sia đem bán. Có than đốt than, có củi chặt củi, có lá gom lá … Những hôm mưa gió không lên rừng, xuống ruộng, mẹ lội bộ qua ga Đồng Hới, tới Chợ Cộn buôn thúng bán mẹt, đắp đổi kiếm tiền…

Anh chị em tôi lớn lên bằng thân cây chuối, bằng củ sắn, củ khoai hay củ nứa rừng…

Dẫu khó là vậy, mẹ vẫn luôn khéo léo chuẩn bị cho mỗi thành viên một bộ đồ mới vào dịp lễ, Tết. Từ những chiếc quần áo sờn rách của bố và nội, qua bàn tay mẹ, chúng trở thành những bộ đồ lành lặn, xinh xắn của chúng tôi. Chỗ nào bị phèn ruộng úa vàng, mẹ tôi mạng vá thành những hình thù dễ thương.

Quần áo mẹ may thường được làm từ những bao bột mì, bao đựng gạo hay những chất liệu gì có thể.
– Đói cho sạch, rách cho thơm. Mẹ thường dạy thế.

Chỉ cần một trong số chúng tôi, ai mót được củ khoai nhai sống, mẹ cũng hỏi đi hỏi lại thật kỹ càng cho ra nhẽ. . Mẹ sợ chúng tôi túng bẫn mà moi trộm khoai của vườn người ta.
Những lúc như thế, mẹ tôi bị bà nội mắng cho một trận lôi đình.

Nội tôi nổi tiếng khó chịu nhất làng, bà cũng rất chặt chẽ trong chi tiêu. Có hôm nhờ mẹ bán ổi, bà đếm kĩ và phân từng loại quả với giá bao nhiêu hào. Nếu … không đủ, cả nhà sẽ được nghe bà “ca bài ca muôn thuở”. Hàng xóm biết tính nên mỗi lần như thế, ai cũng tới mua giúp để mẹ đỡ phải kiếm tiền bù lỗ…

Ấy vậy mà mẹ vẫn không trách bà. Mẹ để dành những con lươn to, béo mà chúng tôi câu được nửa khuya, cặm cụi vào bếp nấu cháo bồi bổ cho nội và bố.

Mẹ lặng lẽ cam chịu những cơn say rượu của bố tôi. Không phải một lần, hai lần, mà hầu như ngày nào chúng tôi cũng chứng kiến cảnh say sưa, lè nhè của bố trong ma men
– Ba con buồn nên mới uống rượu. Rượu nó hành người ba mệt lắm chớ ba con là người tốt tính. Mẹ động viên chúng tôi.

Thương mẹ, anh chị em tôi đòi bỏ học để phụ mẹ làm thuê kiếm tiền trả nợ.
– Con ơi, mẹ ít học nên nhà mình khổ, con ráng học cho bằng bạn bằng bè, sau này con sướng, con cái sẽ không khổ như con. Nợ hôm nay không trả thì về sau trả. Mẹ lo được tiền đóng học cho con, đừng bỏ học, đừng như mẹ.

Mẹ tôi nhất quyết không chịu. Anh cả , chị hai tôi thỉnh thoảng trốn học đi làm. Còn mấy chị em, đói cũng cố mà lết đến trường.

Hằng ngày, vào lúc nửa khuya, mẹ không quên bắc lên bếp nồi khoai khô trước khi đúc gạch. Khi chúng tôi mò ốc bắt cua về, mẹ kịp dúi vào tay mỗi đứa một gói khoai nhỏ để con vừa đi dọc đường vừa ăn trước giờ đến lớp. Sau buổi tan trường, chị em chia nhau mỗi người một lối…

Những hôm gió mưa, những trưa nắng gắt, mẹ vẫn cứ vội vội vàng vàng chạy công lo việc.

Đã rất nhiều hôm tôi thấy mẹ nhịn đói vì nhà không đủ khoai khô. Lúc đó, tôi chỉ ước mong sao hôm nay lên rừng kiếm được củ nứa..
.
Khi tôi Tốt nghiệp 12 thì cũng là lúc tôi rời mẹ cha theo chị vào Nam kiếm sống. Gia đình tôi cũng thoát cảnh con nợ kiếm tìm. Trước lúc đi, mẹ tôi căn dặn:

– Hai con bảo ban, giúp nhau mà sống cho tốt, ở nhà mẹ lo được.

Các anh chị em tôi lần lượt có bầu trời riêng của mình, tứ tán 4 phương.

Nỗi nhớ thương con cái càng in sâu trong mẹ. Dẫu ít được học hành, thỉnh thoảng, mẹ cũng cầm bút ghi thư thăm con. Nhìn những dòng chữ tròn trịa , xinh xinh mẹ đã học lỏm lúc xay lúa thuê, tôi rất nể phục mẹ .

Ngoài chuyện chăm lo cho bố, mẹ tôi nuôi thêm bầy heo nái kiếm tiền, chỉ mong con cái đỡ vất vả. Vậy rồi, khi con cái về, lại hăm hở ra chợ… Nghe tin đứa nào đau ốm, mẹ lại tất bật xoay tiền để đi thăm, rồi tất tả trở về lo cho bố, cúng giỗ từ đường.

Có bận, vì mãi công việc, mẹ bị té gãy tay mà cố giấu, sợ bố và chúng tôi lo lắng. Cánh tay bị gãy dẫu được phát hiện và băng bột ngày một buốt đau mỗi khi trái gió trở trời vẫn không làm mẹ nản.. Mẹ lặn lội vào Nam, ra Bắc chăm con mỗi khi chị em tôi sinh nở.
Cứ mỗi dịp hè, tôi lại dắt các con về quê để cháu cảm nhận được tình ông bà, máu mủ. Tôi lại bắt gặp hình ảnh mẹ với đôi quang gánh cùng chiếc mũ bảo hiểm trên đầu. Tôi biết, mẹ đội mũ bảo hiểm để dọc đường đi, có ai thương tình chở mẹ ngồi xe, mẹ sẽ nhanh về nhà tưới rau, chăm bố.

Cả đời mẹ tôi lận đận, khổ cực.

Với cái tuổi 77, mẹ vẫn ngày đêm quăng quật khi bố không may bị tai biến, 2 chân không thể cử động.

Tôi chứng kiến cảnh mẹ dùng nửa người để đỡ bố ngồi dậy ăn uống; mẹ lau người, tắm rửa cho bố và bưng bê mọi thứ với niềm hạnh phúc mà thấy nhói lòng.

Tôi lấy chồng chưa một ngày làm dâu. Dẫu chồng công tác xa, khi thỉnh thoảng về nhà vẫn giúp vợ lo cơm lo nước. Những công việc giặt giũ hằng ngày đã có máy giặt làm. Ấy vậy mà, có đôi bận, tôi đã tủi thân khi một mình chăm 2 con nhỏ. Tôi đã thầm khóc khi 3 mẹ con tôi tự chăm nhau trong bệnh viện…Và cũng đã có lần, tôi buồn tủi khi nghe tin bão về, một mình leo thang cõng từng bao cát lên mái. Tôi đã cảm thấy sự vất vả khi không có chồng đỡ đần việc nhà, chăm lo con cái…. mỗi khi bị thanh, kiểm tra hằng năm.

Nhớ có một lần tôi chuyển về trường mới, bắt gặp 1 bác hội trưởng phụ huynh nhà trường là người đồng hương. Sau mấy câu hỏi thăm nơi ở, bác đã nói với tập thể trường rằng: “Mẹ cô này là một phụ nữ tuyệt vời, cực kì chịu thương chịu khó. Ai đến Đồng Hới quê tôi mà nhắc tên “o” đó, chắc chắn sẽ nghe mọi người ngợi ca. Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh….”.

Tôi được thơm lây bởi mẹ. Tôi thấy xấu hổ với mẹ. So với những chuyện mẹ nếm trải, những gì tôi đã, đang và sẽ gặp phải chỉ như cơn gió nhẹ thoảng qua.

Mười năm làm mẹ, tôi cảm thấy mình được trưởng thành hơn, biết thương yêu mẹ hơn…
Cũng ngày 14/7 cách đây 10 năm, mẹ tôi tất tả ngược xuôi lo cho đứa con đầu lòng của tôi ra đời với cánh tay đang bị bó bột. Vậy là, con trai lớn của tôi đã vừa tròn 10 tuổi. Tổ chức sinh nhật cho con, tôi nhớ thương mẹ nhiều. Tôi thấu hiểu phần nào câu ca dao mẹ tôi hát ru thuở nhỏ:

Có con mới biết sự tình
Ngày xưa cha mẹ nuôi mình như ri …

Kêt nối Biển Ngọc

Đọc thêm

THƠ CHO CON

THƯƠNG MẸ

Hoàng Tố Nguyên

Các con chơi bẩn
Quần áo lấm lem
Mẹ đang còn ốm
Cố giặt cho con.

Mẹ đi học xa
Em Long nhớ mẹ
Đêm nằm cứ khóc
Mẹ ơi! Mẹ ơi!

Lâu lâu mẹ về
Mẹ cho con bánh
Em Long thích quá
Quấn theo mẹ hoài

Con cũng thương mẹ
Nhưng con lớn rồi
Con không quấn mẹ
Con chăm viết bài.

1989

THƠ VỀ MẸ

Hoàng Long

Thuở cỏn con, con nằm bên mẹ
Đầu rúc vào lòng, con ấm lắm mẹ ơi
Con thương mẹ đêm ngày tần tảo
Thức đêm dài mẹ may áo cho con

Gió đồng nội trưa hè nắng nóng
Mẹ ngồi khom nhổ cỏ một mình
Mưa đêm lạnh mẹ ngồi lo lắng
Lo cho con yên giấc cơn đau

Con vui sướng khi được ôm lưng mẹ
Mỗi lần mẹ về với chị em con
Đem cho con muôn điều hạnh phúc
Mẹ vẫn luôn nghĩ về chúng con

Thuở thiếu thời con không nghe lời mẹ
Để mỗi lần mẹ đánh con đau
Tuổi nhỏ bồng bột chưa biết nghĩ
Giờ lớn khôn con cố học hành

Con sẽ bay cao bay xa mãi
Tìm đến ánh sáng của tương lai
Tìm ra người bạn con mong ước
Giữ mãi hình mẹ ở trong con

Đảm việc nhà lo toan việc nước
Xây gia đình giữ hạnh phúc cho con
Con muốn tìm, muốn gặp người bạn đó
Người bạn như mẹ, mẹ của con

Xa cha mẹ, chúng con lên thành phố
Nhớ tuổi thơ mẹ nhắc con học hành
Mẹ làm lụng chúng con mong giúp mẹ
Nhưng mẹ chỉ cười “học đi con”

Mẹ đã cho con nhiều hạnh phúc
Dạy cho chúng con biết điều hay
Mẹ cũng chăm con từng giấc ngủ
Mỗi lần con về bên mẹ, mẹ ơi!

Con muốn ở bên mẹ như thuở bé
Cảm nhận tình thương mẹ dành cho con
Thoải mái từng giờ trong hạnh phúc
Bên mẹ, gia đình, giấc ngủ ngon.

2000

Trở về trang chính
CÂY LƯƠNG THỰC; FOOD CROPS
Dạy và học ĐHNLHCM
Dạy và học BlogtiengViet
Gia đình nông nghiệp
NGỌC PHƯƠNG NAM, DẠY VÀ HỌC

Điệu luân vũ cuối cùng

Tường Vi

Bỗng nhiên trong khu nhà ăn của bệnh viện vang lên tiếng nhạc rộn rã, mời gọi.

Mọi đôi mắt đều hướng về nơi phát ra tiếng nhạc. Trên một chiếc bàn, ai đó đã đặt chiếc đài với đôi loa lớn đang phát ra tiếng nhạc vui tươi, rộn rã: Strauss-Walzer Medley – bản nhạc sống mãi với thời gian.

Cạnh bàn là một cô gái ngồi trên xe đẩy,Trong chiếc váy hồng nhạt, gương mặt gầy guộc, dễ thương đỏ bừng trước sự chú ý của mọi người. Chỉ có đôi mắt to sáng sống động đang ngời lên hạnh phúc. Anh đứng bên chị, khẽ nghiêng mình chìa tay mời. Run run chị đứng dậy, dựa vào anh và họ đu đưa uyển chuyển theo điệu nhạc. Anh gần như ôm chị bay trong tiếng nhạc rộn ràng lưu luyến. Chị ngả đầu vào vai anh nhắm mắt cùng bay.

Lòng tôi chợt se lại khi nhận ra chị – bệnh nhân 22 tuổi ở khoa 5 – nơi dành cho những bệnh nhân không cứu chữa được. Tiếng nhạc vờn bay quấn quyện mọi người lại với nhau. Một đám đông đã vây quanh hai người, họ vẫn ôm nhau say sưa nhảy, tưởng như họ đang quay trên sàn nhảy lộng lẫy của đêm dạ vũ. Tiếng nhạc càng thêm quyến rũ, mê hoặc giữa nơi thường dành tĩnh lặng làm liều thuốc cho mọi người, khiến vài người khác bắt đầu nhảy theo. Tôi cũng khẽ du mình theo tiếng nhạc và bỗng thấy lòng nhẹ nhõm hẳn.

Bất chợt ai đó kéo tay tôi, thì thào:

-Ông bác sĩ trưởng kìa em.

Tôi quay lại. Vị giáo sư – bác sĩ trưởng đang hối hả bước vào, mái tóc bạc trắng của ông xòa bay theo nhịp bước. Khuôn mặt ông nhăn nhó ngạc nhiên – chắc đêm qua ông lại không ngủ được và đã mấy tuần rồi ông vẫn càu nhàu vì chuyện đó. Tôi chạy lại gần ông mỉm cười, cầm tay ông kéo vào giữa đám đông đang ồn ào trò chuyện cười vang, nhảy nhót. Tôi khẽ nghiêng người mời ông nhảy cùng, khiến ông miễn cưỡng nhảy theo và nét ngạc nhiên vẫn chưa hết trên khuôn mặt. Say trong điệu nhạc tôi bỏ lại phía sau bao nhiêu suy nghĩ, lo toan. Bên tôi chỉ còn tiếng nhạc và những khuôn mặt hạnh phúc vừa cười, vừa thả mình vào giai điệu luân vũ rộn ràng.

Bất giác tôi thấy ông giáo sư thoáng mỉm cười và tự nhiên cùng òa vào niềm vui sống rộn rã. Âm nhạc lúc này đúng là nguồn máu chảy để nuôi sống nhịp đập của tình yêu, của niềm tin, hạnh phúc.

Hôm nay là ngày Nicolau – ngày các em bé được tặng quà trong đôi giầy chúng đã đánh sạch từ hôm trước. Và bản nhạc – điệu luân vũ cuối cùng chính là món quà Giáng sinh anh tặng chị, rồi cả hai người đem tặng tất cả những người xung quanh thật là đẹp đẽ. Tôi xúc động trước một tình yêu mãnh liệt anh chị đang dành cho nhau. Giá trị của cuộc sống thật giản đơn mà thật sâu lắng. Hạnh phúc ngày hôm nay của anh chị sẽ còn lại mãi trong tim người ở lại, dẫu biết rằng một ngày không xa chị sẽ mãi ra đi.

Được một lần sống và yêu mãnh liệt là món quà vô giá của cuộc đời trao tặng cho mỗi chúng ta, có phải không bạn?

(HK) Tuyệt vời ! Cám ơn em Tường Vi. Tình yêu là quà tặng vô giá của cuộc sống. Anh Vũ Duy Mẫn dịch cuốn sách Bài giảng cuối cùng. Sách đã bán rất chạy không chỉ ở Mỹ và cả ở Việt Nam. Anh thích bài này và xin em chép lại trong chuyên mục KIMLOVELIFE, NGỌC PHƯƠNG NAM https://kimlovelife.wordpress.com/

Trở về trang chính
CÂY LƯƠNG THỰC; FOOD CROPS
Dạy và học ĐHNLHCM
Dạy và học BlogtiengViet
Gia đình nông nghiệp
NGỌC PHƯƠNG NAM, DẠY VÀ HỌC